Wyjątki i ograniczenia prawa autorskiego nie tylko służą ochronie interesów indywidualnych użytkowników, jak ma to miejsce na przykład w przypadku dozwolonego użytku prywatnego, ale też pomagają w realizowaniu celów na rzecz szeroko pojętego ogółu. Ten artykuł jest poświęcony ograniczeniu w zakresie monopolu autorskiego, które umożliwia prowadzenie działalności edukacyjnej i naukowej, niezbędnej do rozwoju społeczeństwa.
Możliwość wykorzystania cudzej twórczości do celów nauczania istniała w różnej formie w polskich przepisach już od pierwszej ustawy o prawie autorskim z 1926 r.
Wyjątek ten jest również przewidziany w przepisach międzynarodowych – konwencji berneńskiej oraz unijnych – dyrektywie o prawie autorskim w społeczeństwie informacyjnym z 2001 r. oraz przyjętej w 2019 r. dyrektywnie o prawie autorskim na jednolitym rynku cyfrowym.
Polski przepis art. 27 pr.aut. w obecnie obowiązującym brzmieniu stanowi, że:
1. Instytucje oświatowe oraz podmioty, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 1, 2 i 4-8 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, mogą na potrzeby zilustrowania treści przekazywanych w celach dydaktycznych lub w celu prowadzenia działalności naukowej korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i w tłumaczeniu, w tym zwielokrotniać rozpowszechnione drobne utwory lub fragmenty większych utworów nieprzekraczające 25 % objętości utworu, pod warunkiem że korzystanie to nie ma charakteru zarobkowego oraz odbywa się na odpowiedzialność tych instytucji lub podmiotów, na ich terenie lub w innym miejscu, lub za pośrednictwem bezpiecznego środowiska elektronicznego dostępnego, dzięki zastosowaniu procedur uwierzytelniających, tylko dla uczących się i nauczających lub prowadzących działalność naukową w danej instytucji lub danym podmiocie.
2. Uznaje się, że korzystanie z utworu na potrzeby zilustrowania treści przekazywanych w celach dydaktycznych za pośrednictwem bezpiecznego środowiska elektronicznego, w sposób określony w ust. 1, odbywa się w państwie członkowskim Unii Europejskiej lub państwie członkowskim Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stronie umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, w którym dana instytucja oświatowa lub dany podmiot mają siedzibę.
♦️ Kto?
Z wyjątku dla celów zilustrowania nauczania mogą korzystać wskazane w przepisie instytucje oświatowe niższego i wyższego szczebla. Chodzi więc zarówno o przedszkola, jak i szkoły podstawowe i średnie, szkoły wyższe, ale też placówki wychowawcze. Warunkiem uznania za beneficjenta art. 27 pr.aut. jest bycie jednostką stanowiącą część polskiego systemu oświaty, w formie publicznej, ale też prywatnej. Co prawda omawiany przepis wskazuje, że korzystanie z wyjątku dla celów edukacyjnych nie może się wiązać z osiąganiem korzyści majątkowych, powszechnie uznaje się jednak w literaturze, że ten zakaz jest związany z uzyskiwaniem przychodów z samego korzystania z utworów, a nie z formą finansowania prowadzonej w danej jednostce edukacji, która ma w tym wypadku charakter drugorzędny.
Wyjątkiem nie są natomiast objęte podmioty prowadzące co prawda działalność edukacyjną i rozwojową, ale niebędące częścią systemu oświaty, jak komercyjne szkoły językowe czy podmioty oferujące rozmaite kursy.
Natomiast drugi element wyjątku z art. 27 pr.aut. – możliwość prowadzenia badań naukowych, jest skierowany do wszystkich podmiotów prowadzących taką działalność w sposób zorganizowany i ciągły – uczelni wyższych – świeckich i wyznaniowych (seminariów), instytutów naukowych Polskiej Akademii Nauk, instytutów badawczych, a także wprost wskazanych w przywołanych w treści omawianego artykułu przepisach ustawy o szkolnictwie wyższym – m.in. Polskiej Akademii Umiejętności, Centrum i Sieci Badawczej Łukasiewicz, Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego.
Chociaż przepis wskazuje jako beneficjentów tego wyjątku instytucje oświatowe i naukowe, to faktycznymi jego realizatorami będą najczęściej osoby fizyczne -nauczyciele, trenerzy, wykładowcy, badacze i zespoły badawcze. Część komentatorów za realizatorów tego wyjątku uznaje też osoby uczące się – o ile wykorzystanie przez nie utworów służy bezpośrednio celowi nauczania lub badań
Przykład: jeśli prezentacja połączona z rozdaniem skserowanych utworów lub ich fragmentów została zlecona uczniowi przez nauczyciela, jako element przekazywania wiedzy pozostałym uczniom, czy korzystanie z utworów przez studenta biorącego udział w projekcie naukowym.
🔹 Co?
Przepis art. 27 pr. aut. wskazuje, że do celów nauczania i prowadzenia badań naukowych można korzystać wyłącznie z rozpowszechnionych utworów, czyli udostępnionych publiczności za zgodą twórcy.
Wyjątkiem tym są objęte również przedmioty praw pokrewnych – artystyczne wykonania, fonogramy, wideogramy, nadania, wydania krytyczne itd., a także istotne części bazy danych i, od momentu nowelizacji pr. aut. w 2024 r., również programy komputerowe.
W ramach tej formy dozwolonego użytku można korzystać zarówno z oryginałów utworów, jak również z ich tłumaczeń, co w tym wypadku oznacza również możliwość samodzielnego tworzenia i rozpowszechniania, oczywiście w ograniczonym celami tego wyjątku zakresie, utworów zależnych – tłumaczeń, bez konieczności uzyskiwania na te działania zgody autorów utworów pierwotnych.
🔸 W jaki sposób?
Art. 27 pr.aut. przewiduje, że beneficjenci tego wyjątku mogą korzystać z rozpowszechnionych utworów, w tym zwielokrotniać drobne utwory, a także fragmenty większych utworów nieprzekraczające 25 % objętości utworu. Przepis dopuszcza więc szeroki zakres eksploatacji chronionej twórczości w całości – obejmujący m.in. wykonywanie, wyświetlanie, wystawianie, odtwarzanie całych utworów, jeżeli jest to realizowane we wskazanych w przepisie celach.
Pewne ograniczenie, wprowadzone wraz z nowelizacją z 2024 r., dotyczy możliwości tworzenia kopii rozpowszechnionych utworów. Obecnie jest to możliwe – np. w formie kserówek, rozdawanych na lekcji, w całości w stosunku do drobnych utworów, na co należy patrzeć objętościowo – takich jak wiersze, ale także fotografie, reprodukcje obrazów. W przypadku większych utworów, takich jak np. powieść, dramat, art. 27 pr.aut. ogranicza możliwość ich kopiowania do fragmentów o objętości nie większej niż 25%.
Korzystanie z utworów zgodnie z wyjątkiem dla celów edukacyjnych i naukowych musi się odbywać na odpowiedzialność instytucji korzystających z tego ograniczenia, na ich terenie lub w innym miejscu, co ma bardzo istotne znaczenie – miejsce korzystania z utworów to niekoniecznie klasa szkolna czy pomieszczenia w budynkach uniwersytetu.
Dozwolony użytek może następować wszędzie, gdzie realizowana jest aktywność edukacyjna lub naukowa – zarówno podczas lekcji, jak i na zajęciach pozalekcyjnych, ale ukierunkowanych na nauczanie (np. w świetlicach, na wycieczkach szkolnych w plenerze).
Warto jednak zaznaczyć, że nie każde wydarzenie organizowane w związku z procesem nauczania będzie podlegać wyjątkowi dla celów edukacyjnych. Ocena każdego przypadku jest dokonywana indywidualnie, a o jego kwalifikacji mogą decydować niuanse.
Przykładowo koncert studentów akademii muzycznej wykonywany dla kadry nauczycielskiej na ocenę czy także dla rodziców, jako podsumowanie kolejnych semestrów nauki, co do zasady mieści się w zakresie dozwolonego użytku. Natomiast koncert tych samych studentów, nawet jeśli realizowany na terenie uczelni, ale dostępny dla szerokiej publiczności i biletowany nie spełnia warunków niekomercyjnego wykorzystania i może być oceniony jako wykorzystanie dla celów rozrywkowych i jednocześnie zarobkowych uczelni.
Co istotne, wyjątek ten pozwala również na korzystanie z utworów w trakcie edukacji i badań realizowanych na odległość – za pośrednictwem internetu. Niezbędne jest jednak, aby takie działania były prowadzone w tzw. bezpiecznym środowisku elektronicznym – czyli dla zamkniętego kręgu osób – nauczycieli, wykładowców, uczniów, studentów czy naukowców, których tożsamość może być wiarygodnie zweryfikowana. Nie może być to zatem udostępnianie utworów na ogólnie dostępnych stronach jednostek edukacyjnych i naukowych. Jak podkreśla literatura, e-learnig może się obywać w różnych formach – w tym za pośrednictwem komunikatorów, maili czy grup dyskusyjnych, pod warunkiem możliwości moderacji i weryfikacji tożsamości osób uczestniczących.
Wyjątek dla celu dydaktycznego i prowadzenia badań naukowych podlega oczywiście ogólnym zasadom dotyczącym wszystkich wyjątków i ograniczeń, w tym trzystopniowemu testowi, opisanymi tu. Dotyczy to w szczególności konieczności wskazywania autorów wykorzystywanych utworów oraz źródeł ich pochodzenia, o ile tylko nie jest to techniczne niemożliwe.
Co bardzo ważne, polski ustawodawca przyjął, że stosowanie tego wyjątku nie wiąże się z koniecznością ponoszenia jakichkolwiek opłat na rzecz twórców lub uprawnionych z tytułu praw pokrewnych. Warto zaznaczyć, że uregulowania unijne – w tym wypadku art. 5 ust. 4 dyrektywy o prawie autorskim na jednolitym rynku cyfrowym przewiduje możliwość objęcia tego wyjątku rekompensatą dla uprawionych, jak ma to miejsce w przypadku dozwolonego użytku prywatnego lub wykluczenie z jego zakresu niektórych rodzajów utworów – np. materiałów przygotowywanych specjalnie na rynek edukacyjny, które mogą być wykorzystywane na podstawie płatnych licencji.
Działalność edukacyjną w oparciu o licencje, uzyskiwane zazwyczaj od organizacji zbiorowego zarządzania, przewidują przepisy m.in. w Austrii, Danii, Francji, Grecji, czy Słowenii, a wypadku wytwarzania kopii utworów – też w Niemczech i Niderlandach. Polski ustawodawca nie zdecydował się jednak na takie ograniczenia.
❓W jakim celu?
Korzystanie z omawianego wyjątku określonego w art. 27 pr.aut. odbywa się dla realizacji wyłącznie dwóch celów – ilustracji procesu dydaktycznego lub prowadzenia działalności naukowej. W niektórych przypadkach beneficjent tego przepisu będzie realizował oba te cele jednocześnie – np. uniwersytet medyczny realizujący jednocześnie studia, jak i badania naukowe.
Korzystanie z utworów dla celów dydaktycznych ma służyć popularyzacji wiedzy na wszystkich etapach realizacji programów nauczania – ilustrowaniu przekazywanych treści czy też weryfikacji zdobytej wiedzy. Musi ono pozostawać w bezpośrednim związku z nauczaniem – nie powinno być realizowane np. dla zajęcia uczniów w czasie przerwy między lekcjami poprzez odtwarzanie filmów, bez nawiązania do programu nauczania, nawet jeśli są to ekranizacje lektur. Korzystanie z utworów ma wspierać proces nauczania, a nie go zastępować.
Natomiast korzystanie z utworów dla prowadzenia działalności naukowej obejmuje ich wykorzystanie w ramach każdego działania mającego na celu rozwój nauki (np. badania, pracy rozwojowej czy eksperymentu), zarówno własnego, jak i zleconego (w jednym z poprzednich brzmień art. 27 pr.aut. ten wyjątek był ograniczony jedynie do własnych badań danej instytucji). Przepis nie ogranicza możliwości korzystania z utworów do konkretnej dziedziny nauki – może to następować zarówno w przypadku badań z zakresu nauk humanistycznych, społecznych, artystycznych, ale też ścisłych, medycznych czy technicznych.
💡 A co z podręcznikami?
Ułatwienie dla rynku wydawnictw edukacyjnych, oparte na wyjątku od konieczności uzyskania zgody uprawnionych z tytuły praw autorskich i praw pokrewnych przewiduje odrębny od wyjątku edukacyjnego art. 271 pr. aut. Stanowi on, że:
1. Wolno w celach dydaktycznych i naukowych zamieszczać rozpowszechnione drobne utwory lub fragmenty większych utworów w podręcznikach, wypisach i antologiach.
2. W przypadkach, o których mowa w ust. 1, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia.
Ponownie, jak w wypadku omawianego powyżej wyjątku, ograniczenie autorskich praw majątkowych odnosi się do utworów rozpowszechnionych, a nie zamówionych specjalnie na potrzeby danego wydawnictwa. Również analogicznie, możliwość zamieszczania w materiałach edukacyjnych dotyczy w całości drobnych objętościowo utworów, a w wypadku większych form, tylko ich fragmentów. W przeciwieństwie do użytku edukacyjnego z art. 27 pr.aut. na podstawie art. 271 pr.aut. nie można natomiast w podręcznikach czy wypisach zamieszczać baz danych spełniających cechy utworu bez zgody uprawnionych do nich.
Najistotniejszą różnicą między tymi dwoma rodzajami ograniczeń jest obowiązek uiszczenia wynagrodzenia na rzecz autora, którego utwory zostały zamieszczone w podręczniku czy antologii, co wynika wprost z faktu, że materiały te są tworzone co do zasady, w celach komercyjnych.
Podsumowanie
- Art. 27 prawa autorskiego pozwala instytucjom oświatowym i naukowym korzystać z rozpowszechnionych utworów bez konieczności uzyskiwania zgody uprawnionych, jeśli służy to celom dydaktycznym lub naukowym.
- Wyjątek edukacyjny ma długą tradycję – możliwość korzystania z cudzej twórczości w celach nauczania funkcjonuje w polskim prawie już od ustawy o prawie autorskim z 1926 r. i znajduje podstawę również w przepisach międzynarodowych i unijnych.
- Z art. 27 mogą korzystać instytucje należące do systemu oświaty, m.in. przedszkola, szkoły i uczelnie, a w zakresie działalności naukowej także m.in. instytuty PAN i instytuty badawcze. Komercyjne szkoły językowe i firmy oferujące kursy nie są objęte tym wyjątkiem.
- Choć beneficjentami przepisu są instytucje, w praktyce korzystają z niego przede wszystkim nauczyciele, wykładowcy, trenerzy, badacze i zespoły badawcze, a w określonych sytuacjach również osoby uczące się.
- W ramach wyjątku można korzystać z rozpowszechnionych utworów, w tym także z przedmiotów praw pokrewnych, baz danych oraz – od 2024 r. – programów komputerowych. Możliwe jest również korzystanie z tłumaczeń utworów.
- Dozwolony użytek obejmuje m.in. wykonywanie, wyświetlanie, wystawianie czy odtwarzanie całych utworów, a także ich zwielokrotnianie. Drobne utwory mogą być kopiowane w całości, natomiast w przypadku większych utworów kopiowanie jest ograniczone do fragmentów nieprzekraczających 25% objętości utworu.
- Korzystanie z utworów może odbywać się nie tylko w szkole czy na uczelni, ale również w innych miejscach, w których prowadzona jest działalność edukacyjna lub naukowa. Musi jednak odbywać się na odpowiedzialność danej instytucji i pozostawać w związku z jej działalnością.
- Art. 27 obejmuje również nauczanie i badania prowadzone online, ale utwory mogą być udostępniane w internecie wyłącznie w tzw. bezpiecznym środowisku elektronicznym, dostępnym dla zamkniętego i możliwego do zweryfikowania kręgu uczestników.
- Korzystanie z utworów musi służyć bezpośrednio nauczaniu lub działalności naukowej – nie można powoływać się na wyjątek edukacyjny wyłącznie dlatego, że wydarzenie odbywa się w szkole lub na uczelni. Co do zasady korzystanie na podstawie art. 27 nie wymaga również uiszczania wynagrodzenia twórcom, choć należy respektować ogólne zasady dozwolonego użytku, w tym wskazywanie autorów i źródeł, jeśli jest to możliwe.
- Podręczniki, wypisy i antologie podlegają odrębnej regulacji – art. 27¹ pr.aut. Można w nich zamieszczać rozpowszechnione drobne utwory lub fragmenty większych utworów, ale twórcy przysługuje z tego tytułu wynagrodzenie. To zasadnicza różnica względem korzystania z utworów bezpośrednio w procesie nauczania na podstawie art. 27.
