Parodia pastisz i karykatura

⚖️ Korzystanie z cudzej twórczości na potrzeby parodii, pastiszu i karykatury

Możliwość wykorzystanie cudzej twórczości do stworzenia parodii, karykatury czy pastiszu do 2015 r. funkcjonowała w prawie polskim jako element opisanego tutaj i tutaj prawa cytatu.

‍
Ustawodawca zdecydował się jednak na wyodrębnienie tej podstawy ograniczenia prawa autorskiego, po pierwsze, w celu lepszego dostosowania polskiego prawa do unijnej dyrektywy o prawie autorskim w społeczeństwie informacyjnym, w której parodiowanie stanowi odrębny wyjątek od prawa cytatu; ale również, żeby  parodiowanie nie musiało służyć realizacji konkretnego celu, określonego w zamkniętym katalogu, jak ma to miejsce w przypadku prawa cytatu (np. nauczanie, analiza krytyczna). 

Przepis art. 29¹ pr.aut. stanowi, że:

Wolno korzystać z utworów na potrzeby parodii, pastiszu lub karykatury, w zakresie uzasadnionym prawami tych gatunków twórczości.

Przeanalizujmy poszczególne elementy możliwości wykorzystania chronionych utworów bez zgody twórcy do parodiowania, pastiszu czy karykatury, a także spróbujmy określić, czym różnią się wskazane w tym przepisie sposoby wykorzystania. Dla lepszego odbioru, odnosząc się w artykule do parodiowania, mamy też na myśli pastisz i karykaturę, chyba że opisujemy cechy charakterystyczne wyłącznie dla jednego z tych trzech sposobów wykorzystania.  

❗️ Kto?

Podobnie, jak w wypadku prawa cytatu, ta forma dozwolonego użytku jest dostępna dla wszystkich. Mogą się na nią powoływać osoby fizyczne, osoby prawne, grupy tych osób. Nie ma tu znaczenia wiek, czy zdolność do czynności prawnych.

🔍 Co? 

Przepis art. 29¹ pr. aut. wskazuje, że do celów parodii, pastiszu lub karykatury można korzystać z całych utworów dowolnej objętości, a nie, jak w przypadku prawa cytatu, z ich urywków, a w całości, tylko z drobnych utworów. Wynika to przede wszystkim z podstawowej różnicy między cytowaniem utworu, a jego parodiowaniem – to ostatnie zazwyczaj nie polega na przytaczaniu oryginału w niezmienionej formie (jak ma to obowiązkowo miejsce w przypadku prawa cytatu), tylko do nawiązaniu do niego lub jego przekształceniu. Dodatkowo, w wypadku parodii, nie musi ona dotyczyć samego utworu – może nawiązywać do bohatera utworu, jego tematyki, autora, a nawet do innego zagadnienia, które jednak można skojarzyć z utworem lub jego chronionymi elementami.  

Mimo braku jednoznacznego wskazania w przepisie art. 29¹ pr. aut., że uprawnienie w nim zawarte może odnosić się wyłącznie do utworów rozpowszechnionych, jak ma to miejsce w przypadku prawa cytatu, trudno jest sparodiować utwór nierozpowszechniony, czyli stworzony „do szuflady”, bo brakuje wówczas kontekstu, pozwalającego na uznanie danego działania za parodię. 

Parodiowany może być każdy rodzaj utworu. Na podstawie art. 100 pr. aut. regulacja dotycząca parodii znajduje odpowiednie zastosowanie także do przedmiotów praw pokrewnych, takich jak artystyczne wykonania czy fonogramy.

📍 Gdzie? 

Kolejną istotną cechą odróżniającą parodię od cytatu, którą doktryna wywodzi z treści art.29¹ pr. aut. jest fakt, że dzieło stanowiące parodię, pastisz czy karykaturę nie musi samo w sobie wypełniać definicji utworu chronionego prawem autorskim. Nie musi być więc to przejaw działalności twórczej człowieka o indywidualnym charakterze, co ma znaczenie np. w kontekście memów internetowych, które często są powieleniem np. tego samego obrazka z innym tekstem humorystycznym, co nie zawsze łącznie stanowi utwór chroniony prawem autorskim. 

💡 W jakim celu?

Art.29¹ pr. aut. przytacza wprost trzy sposoby korzystania z chronionych utworów – dla celów parodii, pastiszu i karykatury. Wspólną cechą tych form artystycznej ekspresji jest ich powiązanie z innymi utworami – nawiązanie do nich lub zawartych w nich postaci lub zjawisk. Ale co dokładnie oznaczają i czym różnią się od siebie te pojęcia?

♦️ Parodia 

Za zdefiniowanie pojęcia parodii na potrzeby tej formy dozwolonego użytku w dużym stopniu odpowiada Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), który w wyroku z 2014 r. w sprawie C-201/13 Deckmyn i Vrijheidsfonds określił cechy charakterystyczne tej formy ekspresji.

• Parodia musi więc:
• stanowić wypowiedź humorystyczną lub żartobliwą,
• nawiązującą do istniejącego utworu, ale jednocześnie
• istotnie się od niego różniącą

Pojęcie parodii, zgodnie z wyrokiem w tej sprawie, stanowi autonomiczne pojęcie prawa Unii Europejskiej, co oznacza, że musi być ono interpretowane jednolicie, we wszystkich krajach UE. 

Warunkiem zakwalifikowania danej wypowiedzi jako parodii jest zatem z jednej strony dostrzegalne nawiązanie do istniejącego utworu przy zachowaniu uchwytnych różnic względem niego, a z drugiej - jej humorystyczny lub żartobliwy charakter. Efekt ten może być osiągany za pomocą różnych środków stylistycznych, takich jak ironia, groteska czy przerysowanie.

Orzeczenie TSUE zostało wydane w kontekście ciekawej sprawy toczącej się przed sądami w Belgii. Przedmiotem badania sądów była okładka kalendarza, rozdawanego przez polityka uznawanej za nacjonalistyczną partii Vlaams Belang, Johana Deckmyna, która stanowiła przeróbkę okładki jednego z zeszytów popularnego belgijskiego komiksu z lat 60., Suske en Wiske, autorstwa Willy‘ego Vandersteena. Bohatera oryginalnej okładki, który poruszając się na ręcznym helikopterze rozrzuca przechodniom pieniądze, zastąpił wizerunek mera miasta Gandawa, Daniëla Termonta, rozdającego pieniądze osobom o ciemnym kolorze skóry i odzianym w tradycyjne stroje muzułmańskie. O naruszenie praw autorskich oskarżyli Johana Deckmyna spadkobiercy autora komiksu oraz jego wystawca. Polityk bronił się powołując się na wprowadzone do prawa belgijskiego na podstawie art. 5 ust. 3 lit. k) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym, wyjątek parodii. Sąd Apelacyjny w Brukseli rozpatrując odwołanie od wyroku pierwszej instancji w tej sprawie skierował pytanie prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości UE, wnosząc o zdefiniowanie warunków uznania danej formy ekspresji za parodię, czego efektem są wskazane powyżej wytyczne. Warto podkreślić, że TSUE nie wypowiedział się co do okoliczności sprawy Deckmyn przeciwko Vandersteen – nie ocenił, czy okładka kalendarza mogła zostać uznana za parodię, a jeśli tak, to czy nie przekroczone zostały jej granice i zachowana została równowaga między prawami autorskimi uprawnionych, a prawem do wolności wypowiedzi. Tę relację na podstawie wytycznych TSUE odnośnie parodii musiał ocenić sąd krajowy na podstawie konkretnych okoliczności sprawy. Potencjalnie dyskryminacyjny przekaz nie usuwa automatycznie definicyjnej parodii, lecz może przemawiać przeciw zastosowaniu wyjątku. Uprawniony z tytułu praw autorskich ma zasadniczo interes, by jego dzieła z takim przekazem nie kojarzono.

♦️ Pastisz

Pastisz, jak wskazywała do tej pory doktryna, był pojęciem trudniejszym do zdefiniowania. Powoływano się na definicje z zakresu teorii literatury wskazujące, że w przypadku pastiszu chodzi o imitowanie lub naśladowanie pewnych rozpoznawalnych elementów cudzego utworu, które również może mieć charakter komiczny, ale niekoniecznie.  

Z pomocą interpretacyjną tego pojęcia wystąpił ponownie TSUE, który w wydanym 14 kwietnia 2026 r. wyroku w sprawie C-590/23 Pelham II, określił elementy definiujące pojęcie pastiszu, które, podobnie jak w wypadku parodii, musi być interpretowane jednolicie w całej Unii.  

• Pastiszem będzie więc:
• utwór, który przypomina inny utwór lub kilka utworów,
• ale wykazuje w porównaniu z oryginałem istotne różnice, i który
• wykorzystuje niektóre charakterystyczne chronione prawem autorskim elementy oryginału, 
• w celu nawiązania z oryginalnym utworem artystycznego dialogu, który może mieć różną formę – naśladownictwa, humorystyczną, krytyczną czy nawet hołdu dla oryginału lub konfrontacji z nim. 

Co ciekawe, TSUE uznał również, że do uznania, że doszło do wykorzystania utworów w celu pastiszu nie jest wymagana intencja korzystającego z nich, czyli, że twórca pastiszu nie musi mieć go na celu, żeby uznać, że doszło w takim przypadku do zgodnego z prawem korzystania z oryginału. Wystarczy, żeby charakter pastiszu był rozpoznawalny przez odbiorców, którzy znają oryginalny utwór. 

Ten wyrok TSUE jest wynikiem skierowania pytania prejudycjalnego w bardzo ciekawym i trwającym już ponad 20 lat sporze pomiędzy członkami zespołu Kraftwerk i ich spadkobiercami a producentem Mosesem Pelhamem o wykorzystanie bez zgody tych pierwszych sample sekcji rytmicznej z utworu Kraftwerk Metal auf Metal w utworze raperki Sabriny Setlur Nur mir. Sprawa toczy się od 2004 r. i doczekała się aż dwóch orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu. Pierwszy odnosił się do obowiązującego w chwili powstania sporu szerokiego wyjątku w prawie niemieckim tzw. freie Benutzung, wykorzystywanego często w twórczości artystycznej, uznając go z niezgody z prawem unijnym. W tym wyroku Trybunał określi również, że nawet użycie nawet bardzo krótkiego fragmentu fonogramu, o ile jest on rozpoznawalny dla ucha, wymaga zgody producenta fonogramu. Aby uznać samplowanie za realizację prawa cytatu nowy utwór, zawierający sample, musi wchodzić w dialog z samplowanym utworem - np. zilustrować twierdzenie, bronić poglądu czy dokonać intelektualnego zestawienia. Rozpoznawalny sampel może więc potencjalnie być cytatem. Kwestia zbadania, jak zastosować te wytyczne w konkretnej sprawie Pelham, została również przekazana do oceny niemieckiemu sądowi krajowemu, który uznał, że działania producenta piosenki Nur mir do 2021 r. nie mieściły się w granicach dozwolonego użytku. Jednocześnie, z uwagi na fakt, że w 2021 r. do prawa niemieckiego został wprowadzony wyjątek dla celów pastiszu Wyższy Sąd Krajowyw Hamburgu skierował drugie pytanie prejudycjalne do TSUE, tym razem pytając o definicję pastiszu, którą przytaczamy powyżej. Sąd kierujący zapytanie będzie więc musiał w swoim orzeczeniu określić, biorąc pod uwagę wytyczne Trybunału,  czy pomiędzy utworami Metal auf Metal a Nur mir doszło do takiego artystycznego dialogu, który można uznać za dozwolony pastisz. 

♦️ Karykatura

Karykatura tradycyjnie utożsamiana jest ze jednym ze środków wyrazu charakterystycznym dla sztuk plastycznych. W opinii doktryny nie ma jednak podstaw do ograniczania definicji karykatury do rysunków satyrycznych, a jej elementy można znaleźć również w innych gatunkach twórczości, jak np. literatura. Istotą karykatury jest zazwyczaj celowe wyolbrzymienie lub przejaskrawienie charakterystycznych cech osoby, postaci, zjawiska lub sytuacji, często w celu osiągnięcia efektu humorystycznego, satyrycznego lub krytycznego.  Jej odbiorcy muszą mieć możliwość rozpoznania ośmieszanej postaci, a więc również utworu, z którego pochodzi.  

❓ W jaki sposób? Granice wykorzystania

Jak wskazaliśmy powyżej, wyjątek dla parodiowania zezwala na bardzo szeroką eksploatację utworów parodiowanych, obejmujące korzystanie z całych utworów, ich przerabianie, zniekształcanie czy prezentowanie w zmienionym kontekście w tzw. granicach gatunku twórczości. Są to w tym przypadku pewne reguły gatunkowe, wynikające z powszechnie akceptowanego zwyczajowego rozumienia parodii, pastiszu czy karykatury, które nie są ścisłymi normami prawnymi, a dodatkowo mogą się zmieniać w czasie. Dlatego, jak w większości przypadków stosowania wyjątków i ograniczeń, ich ostateczne ocena powinna opierać się na weryfikacji konkretnego stanu faktycznego z uwzględnieniem aktualnego kontekstu i rozumienia praktyk artystycznych. 

Wyjątek dla celu parodii, pastiszu i karykatury podlega oczywiście ogólnym zasadom dotyczącym wszystkich wyjątków i ograniczeń, w tym trzystopniowemu testowi, opisanymi tu. Pewną cechą charakterystyczną tego wyjątku jest jednak fakt, że znacznie trudniej jest zrealizować dla niego wymóg podania autora i źródła utworu oryginalnego, z którym parodia czy pastisz wchodzi w twórczy dialog, ponieważ często mogłoby to niweczyć zamierzony efekt. Dlatego art. 34 pr. aut. przewiduje, że podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości, ważne jest natomiast, żeby odbiorcy parodii czy pastiszu byli w stanie uchwycić znajdujące się w nich nawiązania do chronionej twórczości.