Prawo cytatu – część I

❗️Prawo cytatu

Wyjątki i ograniczenia prawa autorskiego służą realizacji celów leżących w interesie indywidualnych użytkowników lub nawet całego społeczeństwa. Ten artykuł jest poświęcony takiemu właśnie ogólnospołecznemu ograniczeniu prawa, leżącemu u podstawy rozwoju nauki, kultury i swobody komunikacji – prawu cytatu. 

„Pięknie się różnić, to duża sztuka. A przecież bez polemiki, twardych dyskusji, nie ma tego, co tak fascynuje ludzi - ruchu myśli.”

Powyższy cytat z prof. Jerzego Tazbira doskonale wyjaśnia, co stoi za ideą tzw. prawa cytatu, czyli wyjątku od prawa autorskiego, zawartego w art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej: pr. aut.). Stanowi on, że: 

Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości.

Nie da się ukryć, że ten wyjątek, obok dozwolonego użytku prywatnego (opisanego tu) jest prawdopodobnie najpowszechniej stosowanym ograniczeniem prawa autorskiego. W polskim prawie autorskim pojawił się już w pierwszej ustawie z 1926 r. i konsekwentnie w kolejnych ustawach z 1952 i 1994 r. Został też uregulowany w konwencji berneńskiej, a na poziomie Unii Europejskiej w dyrektywie 2001/29/WE, zwanej dyrektywą Infosoc, a także w stosunkowo niedawno przyjętej dyrektywie 2019/790 – o prawie autorskim na jednolitym rynku cyfrowym. 

Pewnie każdy w swoim życiu chociaż raz skorzystał z możliwości zacytowania cudzej twórczości. Pytanie tylko, czy zrobił to prawidłowo, bo choć samo brzmienie przepisu polskiej ustawy jest dość przystępne i powinno być zrozumiałe dla każdego, to w stosowaniu prawa cytatu kryje się dużo pułapek, które spróbujemy wyjaśnić poniżej. 

Ale warto zacząć od samej idei stojącej za wprowadzeniem tej formy dozwolonego użytku.

Wyobraźmy sobie sytuację, w której autorzy każdej pracy magisterskiej lub doktorskiej musieliby uzyskiwać zgodę na wykorzystanie fragmentów dzieł naukowych lub artystycznych, które analizują. Musieliby kontaktować się z ich twórcami – polskimi i zagranicznymi, czasem jeszcze żyjącymi, a czasem z ich spadkobiercami.

W praktyce byłoby to niewykonalne zarówno dla autorów tych prac, jak i dla cytowanych twórców. Nikt nie byłby w stanie odpowiedzieć na taką ilość zapytań, a groźba naruszenia autorskich praw majątkowych, z którą de facto należałoby się liczyć w przypadku użycia fragmentów utworów bez zgody, praktycznie wykluczyłaby rozwój nauki. Podobnie byłoby z wszelkiego rodzaju opracowaniami analizującymi czyjąś twórczość, czy artykułami polemizującymi z wyrażonymi już myślami. Bez możliwości ich przytoczenia bez zgody twórców nie zaistniałoby krążenie i spieranie się idei, niezbędne do rozwoju ludzkości – ta twórcza wymiana myśli, o której mówi prof. Tazbir. 

Przeanalizujmy więc poszczególne elementy prawa cytatu:

❓ Kto?

Ta forma dozwolonego użytku jest dostępna dla wszystkich. Mogą się na nią powoływać osoby fizyczne, osoby prawne, grupy tych osób. Nie ma tu znaczenia wiek, czy zdolność do czynności prawnych.

♦️ Co? 

Przepis art. 29 pr. aut. wskazuje, że można przytaczać urywki rozpowszechnionych utworów, ale też całe drobne utwory i całe utwory plastyczne i fotograficzne. Przepis ten stosuje się do wszystkich kategorii utworów, nie tylko tych wyrażonych pismem, jak się go tradycyjnie pojmuje. Można cytować utwory słowne, muzyczne, słowno-muzyczne, utwory z kategorii sztuk pięknych, audiowizualne, a nawet programy komputerowe oraz bazy danych (te ostatnie mają swoje szczególne przepisy dotyczące cytowania, ograniczające je do niekomercyjnych celów dydaktycznych i badawczych). 

Można cytować utwory z pojedynczym autorstwem, ale też współautorskie i zbiorowe. 

Warunkiem skorzystania z utworu do celu cytowania jest jego rozpowszechnienie, czego nie należy mylić z opublikowaniem. Rozpowszechnienie, zgodnie z definicją zawartą w art. 6 pr. aut., to jakiekolwiek udostępnienie publiczne utworu za zgodą jego twórcy.

Rozpowszechnienie może nastąpić oczywiście przez:

• ‍
• wydrukowanie
• ‍wydanie na płycie‍
• wykonanie utworu na żywo‍
• jego nadanie‍
• reemisję
• udostępnienie w internecie

Pewne trudności interpretacyjne budzi określenie drobne utwory – te, które można cytować w całości. W literaturze wskazuje się, że czynnikiem decydującym o uznaniu utworu za drobny powinien być jego rozmiar – długość, czas trwania, objętość, ale niestety nie ma jednoznacznych wskazówek, gdzie jest granica wielkości drobnego utworu. Dodatkowo rozmiar utworu może być pojmowany różnie dla każdego gatunku twórczości.

‍Intuicyjnie, myśląc o drobnych utworach, możemy wskazywać na krótkie wiersze, fraszki, aforyzmy, utwory muzyczne o krótkim czasie trwania. Każde zacytowanie całego utworu należy też oceniać kontekstowo – ile miejsca pozostawia autor cytujący na własną twórczą polemikę, analizę czy wykład o cytowanym utworze.

Nie może budzić wątpliwości, że autor, cytując cudzą twórczość, stworzył jednak dzieło własne. Cytat powinien pełnić rolę podrzędną dla utworu, w którym jest cytowany. 

Ważną zmianą wprowadzoną w 2015 r. do polskiej ustawy o prawie autorskim jest umożliwienie cytowania całych utworów plastycznych i fotograficznych. Oznacza to, że analizując twórczość fotografików, malarzy czy rzeźbiarzy, można zamieszczać wizerunki całych ich fotografii, obrazów czy rzeźb, a nie tylko ich wyjęte z całości elementy. 

Jeśli chcemy zacytować utwór, który trudno uznać za drobny, musimy się ograniczyć do jego urywków.

Określenie to jest czymś różnym od fragmentu i ma to znaczenie. Uznaje się, i są na tę okoliczność nawet orzeczenia sądowe, że urywek stanowi mniejszą część utworu niż fragment – to naprawdę niewielkiego rozmiaru element cytowanego utworu. Cytować można oczywiście więcej niż jeden urywek danego utworu, można zamieszczać też wiele urywków różnych utworów. Ważne jest jednak zachowanie wyżej wskazanych proporcji i zasady podrzędności przytaczanych utworów w stosunku do utworu, w którym się znajdują. W prawie nie ma wskazanych konkretnych wytycznych, jak wielką objętość całego utworu można przytoczyć w urywkach w swojej własnej twórczości. W polskiej literaturze przedmiotu wskazówkę interpretacyjną stworzyli profesorowie Janusz Barta i Ryszard Markiewicz, wskazując, że istotne jest, żeby w przypadku utworów słownych cytowane urywki „nie zastępowały wartości związanych z lekturą całości dzieła”. Tę wskazówkę można chyba odnieść również do innych rodzajów twórczości. 

📍 Gdzie? 

Ustawa wymaga, aby cytowanie utworów następowało we własnym utworze. Czyli żeby cytować cudzą twórczość, sami musimy być twórcami – nasze działania muszą prowadzić do powstania przejawu działalności twórczej o indywidualnym charakterze – jak wskazuje definicja utworu z polskiej ustawy. Nie można korzystać z prawa cytatu, nie wyrażając przy tym własnej kreatywności i otaczając nią cytowane utwory. 

Ma to praktyczne znaczenie, obserwując rozwój sztucznej inteligencji. To co generują narzędzia AI nie stanowi utworu w rozumieniu prawa autorskiego (więcej o tym tu), nie może więc stanowić otoczki dla cytowanych utworów. ‍

Wygenerowanie całej pracy magisterskiej przy pomocy narzędzi sztucznej inteligencji z użyciem urywków cudzej twórczości, będzie więc stanowić naruszenie również prawa cytatu. 

W kolejnych artykułach poświęconych prawu cytatu skupimy się na celach cytowania i zasadach, w jakich może się ono odbywać, aby uniknąć zarzutu plagiatu, a także na nowym, cyfrowym prawie cytatu przewidzianym w dyrektywie DSM i różnicach między podstawowym prawem cytatu a cytowaniem w podręcznikach i antologiach.