W pierwszym artykule dotyczącym prawa cytatu opisane zostało uzasadnienie wprowadzenia tego wyjątku w prawie autorskim, kto może z niego korzystać oraz zasady tego co, i gdzie można cytować. Ta część jest poświęcona kolejnym wymaganiom, które trzeba spełnić, aby nie doszło do nadużycia tej formy dozwolonego użytku i tym samym naruszenia autorskich praw majątkowych. Skupimy się tu na celu cytowania i jego prawidłowej realizacji.
📍 W jakim celu możemy stosować cytat?
Cytat, wbrew dość powszechnym w dyskursie publicznym opiniom, nie może być stosowany w każdym utworze i z każdego powodu, a jedynie w celach wskazanych w ustawie, którymi są m.in. wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa i tzw. prawa gatunku twórczości.
Co ważne, brzmienie art. 29 pr.aut. może wskazywać, że nie jest to katalog zamknięty („(…) celami cytatu, takimi jak”).
W literaturze wskazuje się, że cele nieujęte wprost w treści przepisu nie powinny się jednak różnić zbytnio od wskazanych w ustawie. Przyjrzyjmy się więc poszczególnym uzasadnieniom dla stosowania prawa cytatu.
💎 Wyjaśnienie
Ten zapewne najszerszy cel cytatu jest też chyba najbardziej intuicyjny i zrozumiały.
Odniesienie się do cudzej twórczości może służyć wyjaśnieniu własnej twórczości, żeby uczynić ją bardziej zrozumiałą (poprzez np. umiejscowienie jej w zestawieniu z innymi utworami tego samego gatunku, stylu czy epoki) lub nterpretacji czy też wykładni cytowanych utworów.
Trudno wyobrazić sobie wytłumaczenie komuś stylu malarskiego, muzycznego, czy teorii naukowej bez przytoczenia urywków, a w przypadku twórczości plastycznej lub fotograficznej, nawet całych dzieł, które opisujemy.
💡 Analiza krytyczna i naukowa
Różnicę między wyjaśnieniem a analizą krytyczną tworzy przede wszystkim kontekst ocenny, zawarty w tej ostatniej. Pojawia się on przede wszystkim w kontekście takich utworów jak recenzje – zarówno artystyczne, jak i naukowe. Trzeba zwrócić uwagę, że wbrew powszechnemu rozumieniu słowa krytyczna, ocena cytowanej cudzej twórczości nie musi mieć charakteru negatywnego – może się również zakończyć oceną pozytywną.
Analiza naukowa służy przede wszystkim weryfikacji cudzych teorii, hipotez i wyników badań w utworach naukowych. Cytaty w takim wypadku muszą być jedynie elementem własnej naukowej twórczości.
Zarówno analiza naukowa, jak i krytyczna nie muszą się odnosić do formy czy treści cytowanych utworów, ale także do działalności, zjawiska społecznego, idei czy wydarzenia, które cytowane utwory obrazują lub reprezentują.
❓Polemika
W przypadku sporu lub dyskusji z cudzymi poglądami naturalnym jest, że powinniśmy mieć możliwość je przywołać, bo inaczej nasza polemika może być niezrozumiała dla odbiorców.
🌐 Nauczanie
Co do zasady to uzasadnienie skorzystania z cytatów jest bardzo zbliżone do wyjaśnienia z tą różnicą, że utwór, w którym znajdują się odniesienia do cudzej twórczości, musi być utworem o charakterze naukowym lub edukacyjnym. Takim utworem, nawet jeśli nie zostanie utrwalony poprzez np. nagranie, jest też wygłoszony na żywo wykład, szkolenie czy prelekcja.
⚖️ Prawa gatunku twórczości
To uzasadnienie dla skorzystania z prawa cytatu jest najbardziej niejednoznaczne, zwłaszcza że w obecnym brzmieniu ustawy, gatunki twórczości, w których najczęściej wykorzystywany jest cytat – parodia, karykatura i pastisz, o których jeszcze wspomnimy, podlegają pod odrębny rodzaj dozwolonego użytku zawarty w innym przepisie.
Bardzo ogólnie można stwierdzić, że gatunki twórczości, które uzasadniają wykorzystanie w nich cytatów, to te, których specyfika lub zwyczaj wymaga tego typu odniesień – takie, które dla osiągnięcia celu artystycznego nie mogą istnieć w oderwaniu od cudzej twórczości.
Dość powszechnie za taki gatunek traktowany jest kolaż (chociaż pojawiają się też głosy krytyczne wskazujące, że formalnie jest to technika a nie gatunek twórczości), fotomontaż czy tzw. found footage w filmie – czyli łączenia fragmentów cudzych utworów – zwykle również filmów, z własnym wkładem twórczym, co często daje efekt tzw. pseudodokumentu lub mockumentu i stwarza iluzję „prawdziwości” przedstawionych wydarzeń. W ramach tego uzasadnienia dla zastosowania cytowatu uznaje się również rozpoczynanie utworu od motta, jeśli autorowi motta lub jego twórczości poświęcony jest utwór cytujący, albo należy ten utwór interpretować przez pryzmat motta.
Nowym zjawiskiem, które pewnie można już z uwagi na jego masowość uznać za gatunek literacki, a który w swojej specyfice opiera się na cytacie, jest internetowa copypasta.
W doktrynie nie ma pełnego konsensusu co do tego, jak należy interpretować zmianę brzmienia art. 29 pr.aut. wprowadzoną w 2015 r., która zamiast zamkniętego katalogu celów cytowania, wprowadziła katalog otwarty. W uzasadnieniu do projektu zmiany ustawy legislatorzy wskazali, że ma ona na celu wprowadzenie, m.in. możliwości cytowania dla celów estetycznych. Daje to podstawę do znacznie szerszej interpretacji przede wszystkim praw gatunku twórczości jako uzasadnienia cytatu. Jednocześnie jednak może narażać korzystających na przekroczenie granic prawa cytatu.
Dlatego pozostałe wymogi związane ze stosowaniem tego wyjątku – takie, jak omówione wcześniej możliwość cytowania wyłącznie we własnym utworze czy podrzędność cytowanej twórczości w stosunku do własnego wkładu twórczego, powinny być stosowane restrykcyjnie.
🔍W jaki sposób?
W kontekście prawa cytatu szczególnego znaczenia nabiera ogólna zasada dotycząca wyjątków i ograniczeń, wskazana w art. 34 pr.aut. i omówiona tu.
Przepis ten wymaga, żeby w każdym przypadku korzystania z dozwolonego użytku wymieniać imię i nazwisko autora oraz źródło, z którego utwór pochodzi. Cytując cudze utwory, należy ponadto wyodrębnić je, możliwie jak najwyraźniej, ze swojej własnej twórczości.
Sposób oznaczenia cytatu będzie zależał od gatunku twórczości, w której go wykorzystujemy i najbardziej widoczną formę przybiera w utworach literackich poprzez ujęcie cytowanych fragmentów w cudzysłów lub inną formę wyodrębnienia (np. kursywą). Natomiast w przypadku twórczości muzycznej lub plastycznej mogą wystąpić sytuacje, w których wyodrębnienie cytowanego utworu oraz podanie jego autora i źródła będzie mogło nastąpić wyłącznie w informacji towarzyszącej, takiej jak katalog wystawy, opis obrazu lub program koncertu.
Z czym może wiązać się niezastosowanie tych wymogów w praktyce? Brak wyróżnienia cytatu i podania autora i źródła stanowi naruszenie autorskich praw osobistych, zwane popularnie plagiatem czyli przywłaszczenie autorstwa, które wiąże się także z odpowiedzialnością karną określoną w art. 115 pr.aut.
