Szczególne uprawnienia Twórców z ustawy o prawie autorskim część 3.

‍♦️ Gdy utwór pozostaje „w szufladzie”

Ustawa o prawie autorskim przewiduje szczególny mechanizm na wypadek, gdy kontrahent uzyskał prawa do utworu, ale nie przystępuje do jego rozpowszechniania. Zgodnie z art. 57 ust. 1 pr. aut.:

„Jeżeli nabywca autorskich praw majątkowych lub licencjobiorca, któremu udzielono licencji wyłącznej, (…), zobowiązany do rozpowszechnienia utworu nie przystąpi do jego rozpowszechnienia w uzgodnionym terminie, twórca może wyznaczyć mu dodatkowy termin na rozpowszechnienie utworu, nie krótszy niż sześć miesięcy, z zastrzeżeniem, że w razie bezskutecznego upływu tego terminu będzie uprawniony do odstąpienia od umowy lub jej wypowiedzenia”.

Przepis chroni twórcę przed sytuacją, w której utwór zostaje na czas nieokreślony „zamrożony” u kontrahenta. Brak rozpowszechnienia pozbawia autora możliwości przedstawienia dzieła publiczności, budowania dorobku i rozpoznawalności, a także, gdy jego wynagrodzenie jest związane z rozpowszechnianiem utworu (bo jest zależne od sukcesu takiego rozpowszechnienia i wysokości wpływów za korzystanie), uzyskiwania przychodów związanych z eksploatacją. Może to dotyczyć na przykład nagrania, którego producent/wydawca nie wprowadza do dystrybucji, braku publikacji cyklu fotografii przygotowanych i sporządzonych pod kątem określonego wydania albo dzieł w postaci choreografii, muzyki czy adaptacji scenariusza, zamówionych do konkretnego spektaklu, które to dzieła ostatecznie nie trafiają na scenę.

Funkcją omawianego przepisu jest zatem ochrona zarówno osobistych, jak i majątkowych interesów twórcy powiązanych z publicznym zaprezentowaniem dzieła. Problem jest szczególnie dotkliwy, gdy kontrahent dysponuje prawami na zasadzie wyłączności, a twórca nie może przekazać praw do utworu innemu podmiotowi.

❓Kiedy twórca może skorzystać z tego uprawnienia?

Co do zasady powinny zostać spełnione następujące warunki:

• ‍
• 1) kontrahent nabył autorskie prawa majątkowe albo otrzymał licencję wyłączną i jest zobowiązany do rozpowszechnienia utworu;  
• Rozpowszechnienie oznacza publiczne udostępnienie utworu za zezwoleniem twórcy - niezależnie od tego, czy chodzi o publikację, wykonanie, wystawienie, emisję czy udostępnienie online.
• 2) kontrahent nie rozpoczął rzeczywistego publicznego udostępniania dzieła w uzgodnionym terminie; 
• 3) brak rozpowszechnienia nie wynika w przeważającej mierze z okoliczności zależnych od twórcy;
• 4) twórca wyznaczył kontrahentowi dodatkowy termin, nie krótszy niż sześć miesięcy.

❗️Uwaga:

Najbezpieczniej, aby obowiązek rozpowszechnienia oraz termin jego realizacji zostały wyraźnie zapisane w umowie. W określonych sytuacjach obowiązek ten może być również wyinterpretowany z charakteru i celu umowy, niemniej dla uniknięcia wątpliwości lepiej zadbać o te zapisy wprost.

Ostatnio konsultowałam umowę, w której napisano wprost: cyt. „Zamawiający nie ma obowiązku rozpowszechniania dzieła powstałego w wykonaniu Umowy.” 

Przed podpisaniem umowy warto zwracać szczególną uwagę na tego rodzaju klauzule. Jeżeli celem współpracy jest faktyczne wydanie, wykonanie czy inna eksploatacja utworu, zapis wyłączający obowiązek rozpowszechnienia powinien co najmniej skłonić twórcę do zastanowienia się nad jego konsekwencjami i - w razie potrzeby - do negocjacji. Inaczej może być wtedy, gdy strony świadomie zakładają, że kontrahent nie ma obowiązku publicznego udostępniania dzieła.

💡 Przygotowania to jeszcze nie rozpowszechnienie

Samo podjęcie działań organizacyjnych lub technicznych nie oznacza jeszcze, że kontrahent przystąpił do rozpowszechniania.

Przygotowanie okładki, rozpoczęcie prób, wykonanie masteringu nagrania, wybór fotografii do albumu czy zlecenie druku to jedynie etapy przygotowawcze. O rozpowszechnieniu można mówić dopiero wtedy, gdy utwór rzeczywiście zaczyna być publicznie udostępniany: trafia do sprzedaży lub serwisów cyfrowych, zostaje pokazany na wystawie albo wykonany przed publicznością. Więcej wątpliwości pojawia się, gdy eksploatacja rozpoczęła się, lecz ma ograniczony zakres. Niski nakład, słaba promocja albo udostępnienie utworu tylko na części umówionych terytoriów nie zawsze oznaczają brak rozpowszechnienia. Mogą natomiast stanowić nienależyte wykonanie umowy i uzasadniać inne roszczenia. Inaczej może być wtedy, gdy kontrahent w ogóle nie korzysta z określonego pola eksploatacji, mimo że zostało ono objęte umową.

Przykładowo wydawca publikuje książkę drukowaną, ale nie przygotowuje przewidzianego w umowie audiobooka. W części najnowszej doktryny dopuszcza się w takim przypadku częściowe odstąpienie od umowy lub jej częściowe wypowiedzenie, ograniczone do tych pól eksploatacji lub terytoriów, na których kontrahent nie podjął eksploatacji.

📍 Jak wygląda procedura?

Po upływie terminu ustalonego w umowie twórca nie może od razu odstąpić od umowy ani jej wypowiedzieć. Powinien najpierw: 

• ‍
• wezwać kontrahenta do rozpoczęcia rozpowszechniania; 
• wyznaczyć dodatkowy termin nie krótszy niż sześć miesięcy;
• zastrzec, że bezskuteczny upływ tego terminu uprawni go do odstąpienia od umowy lub jej wypowiedzenia.

Wezwanie powinno być sformułowane jasno i pozwalać ustalić, jakiego utworu i jakiego obowiązku dotyczy. Dla celów dowodowych wezwanie warto złożyć co najmniej w formie dokumentowej, np. e-mailem. Trzeba jednak sprawdzić samą umowę, bo strony mogły w niej zastrzec dla wezwania, odstąpienia lub wypowiedzenia określoną formę, np. pisemną. Jeżeli takie zastrzeżenie znajduje się w kontrakcie, należy go przestrzegać.

🔍 A co, jeśli termin umowny jeszcze nie upłynął? Ustawowa granica pięciu lat.

Niezależnie od tego, jaki termin rozpowszechnienia strony wpisały do umowy, ustawa wprowadza dodatkową granicę czasową.

Jeżeli w ciągu pięciu lat od przeniesienia autorskich praw majątkowych lub udzielenia licencji wyłącznej kontrahent nie przystąpi do rozpowszechniania utworu, twórca może skorzystać ze szczególnego mechanizmu przewidzianego w art. 57 pr. aut.

Dla utworów architektonicznych, architektoniczno-urbanistycznych i urbanistycznych okres ten wynosi dwadzieścia lat. Również wtedy konieczne jest wcześniejsze wyznaczenie co najmniej sześciomiesięcznego terminu dodatkowego.

‍

Pięcioletni termin nie oznacza więc, że twórca zawsze musi czekać pięć lat. Jeżeli umowa przewiduje wcześniejszą datę premiery lub rozpoczęcia eksploatacji, procedurę można uruchomić już po bezskutecznym upływie terminu umownego.

📑 Co może zrobić twórca po bezskutecznym upływie terminu? 

Po bezskutecznym upływie dodatkowego terminu twórca może:

• ‍
• odstąpić od umowy albo ją wypowiedzieć - właściwy sposób zakończenia stosunku prawnego będzie zależał m.in. od rodzaju zawartej umowy; 
• w przypadku licencji wyłącznej - zamiast jej wypowiedzenia udzielić licencji także innym osobom niż pierwotny licencjobiorca. Dotychczasowa licencja wyłączna staje się wtedy niewyłączna. 

Ostatnie rozwiązanie pozwala zachować dotychczasową umowę, a jednocześnie otworzyć możliwość współpracy z nowym wydawcą, producentem lub innym partnerem. Dotychczasowy licencjobiorca może nadal korzystać z utworu, ale traci na to wyłączność.

‍

I bardzo ważna kwestia związana z wynagrodzeniem. 

Wynagrodzenie wypłacone twórcy z tytułu przeniesienia praw lub udzielenia licencji, w przypadku skorzystania z uprawnienia przewidzianego w art. 57 pr.aut., nie podlega zwrotowi.

⚖️ Gdy przyczyna leży po stronie twórcy

Twórca nie skorzysta jednak z tych uprawnień, jeżeli brak rozpowszechnienia wynika w przeważającej mierze z okoliczności od niego zależnych.

Może chodzić na przykład o sytuację, w której twórca:

• nie dostarczył ostatecznej wersji utworu lub wymaganych materiałów;
• nie przekazał koniecznych zgód, dokumentacji albo wyjaśnień;
• odmawia współdziałania przy produkcji, publikacji lub przygotowaniu premiery;
• dostarczył utwór naruszający prawa osób trzecich, co uniemożliwia jego legalną eksploatację.

💎 Okoliczności

Nie każde przyczynienie się autora do braku rozpowszechnienia utworu automatycznie wyłącza jego uprawnienia. Decydujące jest to, czy okoliczności zależne od twórcy stanowiły dominującą przyczynę braku rozpowszechnienia. 

Przykład: Kompozytor z opóźnieniem zatwierdził ostateczną wersję nagrania, przez co premiera przesunęła się o kilka tygodni. Po zatwierdzeniu materiału wytwórnia przez wiele kolejnych miesięcy nie podjęła jednak dystrybucji. W takim przypadku samo wcześniejsze opóźnienie twórcy nie wyłącza automatycznie jego uprawnień - trzeba ustalić, co rzeczywiście było główną przyczyną braku rozpowszechnienia.

❓A jeśli utwór ma kilku współtwórców? 

Przy utworze współautorskim z tego szczególnego uprawnienia może samodzielnie skorzystać współtwórca, którego wkład ma samodzielne znaczenie, a więc nadaje się do odrębnej eksploatacji.
‍

Np. autor utworu słownego lub kompozytor warstwy muzycznej w utworze słowno-muzycznym, zwanym potocznie piosenką.