Szczególne uprawnienia Twórców z ustawy o prawie autorskim

♦️ Odstąpienie od umowy z uwagi na interesy twórcze

Czy po podpisaniu umowy licencyjnej albo umowy przenoszącej autorskie prawa majątkowe twórca może się z niej wycofać?  Tak - art. 56 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r. (dalej również „pr. aut.”) przewiduje szczególny mechanizm odstąpienia od umowy albo jej wypowiedzenia ze względu na istotne interesy twórcze. Jest to rozwiązanie wyjątkowe, bo przełamuje zasadę trwałości umów (pacta sunt servanda), ale zarazem nie daje twórcy swobody całkowicie dowolnego wycofania utworu z obrotu. W artykule Przejrzystość rozliczeń z twórcami – najważniejsze zmiany w prawie autorskim pisaliśmy już o szczególnych roszczeniach twórców, tzw. informacyjnych, na podstawie których, twórcy mogą domagać się od swych kontrahentów bardzo szczegółowych danych w tym - informacji o uzyskiwanych przez kontrahentów przychodach z tytułu korzystania z utworów (twórców). 

Czas na kolejną regulację proautorską. To kolejny instrument wzmacniający pozycję twórcy w relacji kontraktowej. Nie służy jednak do renegocjowania wynagrodzenia ani do prostego odwracania nieopłacalnej umowy. Jego funkcją jest ochrona więzi twórcy z utworem, jego renomy, dobrego imienia i innych dóbr ściśle związanych z twórczością.

Zgodnie z art. 56 ust. 1 pr.aut.:

Twórca może odstąpić od umowy lub ją wypowiedzieć ze względu na swoje istotne interesy twórcze.

Jak wskazuje literalna treść przepisu, odnosi się on do wszystkich umów, których przedmiotem jest utwór - niezależnie od rodzaju i charakteru świadczenia. Przepis ten nie znajduje jednak zastosowania (zgodnie z art. 56 ust. 4 pr. aut.): do utworów audiowizualnych (np. filmów lub seriali), utworów zamówionych w zakresie ich eksploatacji w utworze audiowizualnym, utworów architektonicznych, utworów architektoniczno-urbanistycznych.

Przepisu tego nie stosuje się również do programów komputerowych (77 pr. aut.) i artystycznych wykonań (art. 92 pr. aut.), czyli nie mogą się na niego powołać wykonawcy utworów – np. piosenkarze, tancerze, aktorzy. 

❓Co mieści się pod pojęciem „istotnych interesów twórczych”? 

Niestety nie zostało to zdefiniowane w przepisie. Wskazówką są orzeczenia sądów i poglądy doktryny, które podają, że chodzi tu o interesy ściśle związane z osobą twórcy i jego więzią z utworem, a nie wyłącznie interesy ekonomiczne. Motyw polegający na chęci uzyskania wyższego wynagrodzenia czy próba zmiany modelu biznesowego nie stanowi samodzielnej podstawy do zastosowania art. 56. Sądy konsekwentnie odrzucają próby „opakowywania” sporu ekonomicznego w retorykę interesu twórczego. Nie oznacza to, że interes twórczy nie może mieć skutków majątkowych (np. utrata renomy wpływa na wartość rynkową twórcy). Jednak rdzeń uzasadnienia musi być niemajątkowy. 

W literaturze oraz orzecznictwie jako potencjalnie uzasadniające zastosowanie „interesów twórczych”  podaje się się m.in.:

• ‍
• 1. Zmianę przekonań światopoglądowych, politycznych lub artystycznych, powodującą, że dalsze rozpowszechnianie utworu godzi w tożsamość twórcy;
• ‍2. Utratę aktualności utworu – tu wymienia się często dzieła naukowe oparte na nieaktualnych badaniach, gdy dalsze rozpowszechnianie mogłoby podważać wiarygodność autora;
• 3. Zagrożenie dla renomy twórczej, zwłaszcza gdy wykonywanie umowy prowadzi do sytuacji kompromitującej twórcę w środowisku zawodowym.
• 4. Istotne ryzyko reputacyjne związane z kontrahentem, np. gdy działalność kontrahenta w sposób poważny godzi w wizerunek twórcy.
• ‍5. Naruszenie więzi twórcy z utworem, w sytuacjach szczególnych, gdy dalsza eksploatacja w danych okolicznościach prowadzi do głębokiego konfliktu z jego tożsamością twórczą.

Co zwykle nie stanowi „istotnego interesu twórczego”?

Z orzecznictwa wynika wyraźnie, że nie mieszczą się w tej kategorii:

• ‍
• motywy czysto ekonomiczne (chęć uzyskania wyższej stawki, zmiana warunków rynkowych),
• spór o wynagrodzenie jako taki,
• zwykła chęć „ulepszenia” lub poprawienia utworu,
• samo powołanie się na naruszenie autorskich praw osobistych (to podlega odrębnej ochronie),
• subiektywne niezadowolenie twórcy, niepoparte obiektywnymi przesłankami.

📍Kiedy art. 56 pr. aut. może zadziałać?

Aby oświadczenie o odstąpieniu albo wypowiedzeniu mogło zostać uznane za skuteczne, interes twórczy musi pozostawać w związku z konkretnym utworem objętym umową. Nie chodzi więc o ogólne interesy autora, lecz o interesy twórcze związane z danym dziełem i sposobem jego eksploatacji.

Ponadto interes ten musi być istotny. W praktyce oznacza to, że powinien być realny, poważny i doniosły, a nie błahy czy marginalny. Chodzi o taką sytuację, w której dalsze wykonywanie umowy nie może być rozsądnie wymagane od twórcy.

W doktrynie przyjmuje się, że ocena przesłanki „istotności” nie powinna opierać się wyłącznie na subiektywnym odczuciu autora. Sąd, w razie sporu, będzie badał, czy rozsądny twórca w porównywalnych okolicznościach mógłby uznać zagrożenie za na tyle poważne, aby uzasadniało rozwiązanie umowy. Coraz częściej podkreśla się jednak, że obok mierników obiektywnych należy uwzględniać również element subiektywny - zwłaszcza indywidualną wrażliwość twórcy oraz charakter jego twórczości.

💡 Rozwiązanie umowy musi realnie chronić interes twórczy.

Między zagrożeniem dla interesów twórczych a rozwiązaniem umowy musi istnieć związek przyczynowy. Odstąpienie albo wypowiedzenie powinno być środkiem, który realnie zapobiega naruszeniu, przerywa je albo usuwa jego skutki.

Jeżeli rozwiązanie umowy niczego już nie zmienia - przykładowo dlatego, że doszło do jednorazowej eksploatacji, której skutków nie sposób cofnąć, powołanie się na art. 56 pr. aut. może zostać zakwestionowane. Innymi słowy: rozwiązanie umowy ma „coś naprawiać”, a nie jedynie symbolicznie zamanifestować niezadowolenie twórcy.

💎Jak skorzystać z uprawnienia przewidzianego w art. 56 pr. aut.?

Oświadczenie o wypowiedzeniu lub odstąpieniu od umowy powinno być co do zasady złożone w takiej formie w jakiej przewiduje umowa, którą chcemy rozwiązać. W razie braku tej dyspozycji, oświadczenie może być złożone w tzw. formie dokumentowej czyli np. w postaci np. e-maila, SMS-a, skanu pisma, w sposób umożliwiający ustalenie nadawcy i zapoznanie się z treścią oświadczenia. Jeżeli umowa, którą zawarliśmy jest sporządzona w formie szczególnej (np. w postaci aktu notarialnego) odstąpienie powinno być co najmniej stwierdzone pismem.

Przepisy nie nakładają na twórcę obowiązku szczegółowego uzasadniania oświadczenia. Z prawnego punktu widzenia samo wskazanie, że podstawą są istotne interesy twórcze, może być wystarczające. Z praktycznego punktu widzenia lepiej jednak zwięźle wskazać przyczynę. Zmniejsza to ryzyko sporu i wzmacnia pozycję twórcy, jeśli druga strona zakwestionuje skuteczność złożonego oświadczenia. 

Oświadczenie o odstąpieniu od umowy staje się skuteczne z chwilą, gdy doszło do drugiej strony umowy w taki sposób, że mogła ona zapoznać się z jego treścią. Wywołuje ono skutek prawny w postaci rozwiązania umowy. Oczywiście, nie możemy wykluczyć, że druga strona zakwestionuje podstawy złożonego przez nas oświadczenia. Wówczas sprawę będzie musiał rozstrzygnąć sąd. Z powyższych względów w razie woli skorzystania z tego sposobu rozwiązania umowy warto skonsultować się z prawnikiem specjalizującym się w prawie autorskim, który pomoże nam ustalić, czy w naszej konkretnej sytuacji faktycznej mamy uzasadnione podstawy do skorzystania z tej instytucji.

📑 Co dzieje się po odstąpieniu albo wypowiedzeniu umowy? 

art. 56 ust. 2 i 3 pr. aut.

Ustawodawca w ust. 2 i 3 art. 56 pr. aut. wprowadza mechanizmy równoważące ochronę twórcy z ochroną interesów kontrahenta. To ważne, bo art. 56 nie daje twórcy „wolnej ręki”, lecz ustanawia szczególny wyjątek od trwałości umów, obudowany dodatkowymi obowiązkami.

Po pierwsze, jeżeli w ciągu dwóch lat od odstąpienia albo wypowiedzenia umowy twórca zamierza ponownie przystąpić do korzystania z utworu, powinien najpierw zaoferować takie korzystanie dotychczasowemu nabywcy albo licencjobiorcy.

Chodzi o swoiste ustawowe pierwszeństwo eksploatacyjne wcześniejszego kontrahenta. W praktyce oznacza to obowiązek przedstawienia mu konkretnej oferty i wyznaczenia odpowiedniego terminu na podjęcie decyzji.

Przepis nie działa jak klasyczne prawo pierwokupu, ale funkcjonalnie jest do niego zbliżony. Zanim twórca podejmie korzystanie samodzielnie albo z udziałem nowego partnera, powinien najpierw umożliwić powrót do eksploatacji temu kontrahentowi, którego wcześniej pozbawił tego prawa. W piśmiennictwie podkreśla się, że naruszenie tego obowiązku nie prowadzi automatycznie do nieważności późniejszej umowy z osobą trzecią, ale może rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą twórcy na zasadach ogólnych.

Po drugie, jeżeli odstąpienie albo wypowiedzenie następuje już po przyjęciu utworu, druga strona może uzależnić skuteczność tej czynności od zabezpieczenia kosztów poniesionych w związku z zawartą umową.

Chodzi więc nie o każdą hipotetyczną stratę, ale o koszty rzeczywiście poniesione dlatego, że umowa została zawarta i była wykonywana - na przykład koszty przygotowania wydania, produkcji, promocji albo technicznego przygotowania eksploatacji.

Granica tej ochrony została jednak wyraźnie zaznaczona. Zwrotu kosztów, a tym samym także ich zabezpieczenia, nie można żądać wtedy, gdy zaniechanie rozpowszechniania jest następstwem okoliczności, za które twórca nie ponosi odpowiedzialności. Innymi słowy: ustawodawca chroni kontrahenta przed skutkami zawinionej decyzji twórcy, ale nie obciąża twórcy kosztami wtedy, gdy przyczyna rezygnacji z eksploatacji leży poza jego odpowiedzialnością.

⚖️ Podsumowanie

Art. 56 pr. aut. przyznaje twórcy szczególne uprawnienie do odstąpienia od umowy albo jej wypowiedzenia, stanowiące wyjątek od zasady trwałości stosunków kontraktowych. 

Należy jednak pamiętać, iż nie służy ono korygowaniu nieopłacalnych kontraktów ani renegocjowaniu relacji biznesowej, lecz ochronie tego, co w prawie autorskim najbardziej osobiste: więzi twórcy z utworem oraz związanych z nią wartości niemajątkowych. W praktyce art. 56 pr. aut. może znaleźć zastosowanie tylko wtedy, gdy dalsze wykonywanie umowy prowadziłoby do rzeczywistego i poważnego naruszenia sfery twórczej autora, a rozwiązanie umowy mogłoby temu zagrożeniu realnie zapobiec albo przynajmniej ograniczyć jego skutki. Z tej perspektywy nie jest to „prawo do wycofania się z kontraktu”, lecz szczególny mechanizm ochronny uruchamiany w sytuacjach granicznych, gdy eksploatacja utworu zaczyna pozostawać w konflikcie z tożsamością twórczą, renomą lub wiarygodnością autora. Właśnie dlatego każdorazowe sięgnięcie po tę instytucję wymaga starannej oceny konkretnego stanu faktycznego, ponieważ granica między uzasadnioną ochroną interesu twórczego a próbą instrumentalnego wykorzystania tego przepisu może być w praktyce bardzo cienka.