Organizacja festiwali i wydarzeń kulturalnych wiąże się nie tylko z przygotowaniem programu artystycznego i zaplecza produkcyjnego, lecz także z koniecznością prawidłowego stosowania przepisów prawa autorskiego oraz współpracy z organizacjami zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi, w tym ze Stowarzyszeniem Autorów ZAiKS. W praktyce oznacza to obowiązek zawierania odpowiednich umów licencyjnych, rozliczania wynagrodzeń należnych twórcom i artystom wykonawcom, a także prawidłowego raportowania wykorzystanych utworów, co często budzi liczne pytania i wątpliwości wśród organizatorów wydarzeń. Niniejszy materiał stanowi zestaw odpowiedzi na najczęściej pojawiające się pytania dotyczące zasad współpracy branży festiwalowej z ZAiKS oraz innymi OZZ, wyjaśniając kluczowe zagadnienia w oparciu o obowiązujące przepisy i praktykę rynkową.
Jak rozróżnić zakres działania organizacji OZZ?
Ustawa o prawie autorskimi i prawa pokrewnych chroni różne grupy uprawnionych.
- Do najważniejszych z nich należą:
- Twórcy, np. kompozytorzy, autorzy tekstów piosenek, reżyserzy, fotograficy itp. – im przysługują prawa autorskie;
- Artyści wykonawcy, np. wokaliści, muzycy sesyjni, aktorzy itp. – im przysługują prawa pokrewne do artystycznych wykonań;
- Producenci fonogramów i wideogramów, którym przysługują odrębne prawa pokrewne do pierwszego utrwalenia warstwy dźwiękowej wykonania utworu albo innych zjawisk akustycznych (fonogramy) lub pierwszego utrwalenia sekwencji ruchomych obrazów, z dźwiękiem lub bez, niezależnie od tego, czy stanowi ono utwór audiowizualny (wideogramy).
W przypadku niektórych dóbr kultury, np. piosenki, prawa do niej mogą przysługiwać wszystkim ww. grupom uprawnionych. Oznacza to, że w razie chęci użycia takiego dobra kultury, o ile nie mają zastosowania przepisy o dozwolonym użytku, należy zawrzeć odpowiednią umowę z przedstawicielami każdej z tych grup, aby uzyskać ich zgodę na eksploatację lub czasami wyłącznie uiścić na ich rzecz wynagrodzenie za taką eksploatację.
Te grupy uprawnionych reprezentowane są przez różne organizacje zbiorowego zarządzania (OZZ) zgodnie z zezwoleniami udzielonymi tym organizacjom przez ministra właściwego ds. kultury i dziedzictwa narodowego. OZZ ułatwiają użytkownikom proces uzyskiwania zgód bądź uiszczania wymaganych wynagrodzeń, zawierając w imieniu uprawnionych odpowiednie umowy z użytkownikami.
- Twórców reprezentują m.in.:
- Stowarzyszenie Autorów ZAiKS, działające w imieniu autorów utworów słownych, muzycznych, słowno-muzycznych, choreograficznych (w tym również w utworach audiowizualnych) pantomimicznych, plastycznych i fotograficznych.
- Stowarzyszenie Filmowców Polskich działające w imieniu producentów filmowych oraz współtwórców utworów audiowizualnych (np. reżyserzy, operatorzy, animatorzy, montażyści, kostiumografowie, scenografowie).
- Artystów wykonawców reprezentują m.in.:
- STOART, SAWP działające w imieniu uprawnionych z tytułu artystycznych wykonań utworów muzycznych i słowno-muzycznych;
- Związek Artystów Scen Polskich (ZASP) działający w imieniu aktorów i tancerzy.
Producentów fonogramów i wideogramów reprezentuje Związek Producentów Audio-Video (ZPAV).
Z jakimi OZZ powinna być zawarta umowa w przypadku organizacji określonych festiwali?
W kontekście festiwali zasadniczo dochodzi zazwyczaj do dwóch rodzajów eksploatacji, które mają istotne znaczenie z punktu widzenia przepisów prawa autorskiego:
a) występów na żywo, czyli korzystania na polu eksploatacji publiczne wykonanie oraz
b) udostępniania utworów przy pomocy nośników dźwięku lub obrazu, a także urządzeń do odtwarzania, czyli korzystania na polu eksploatacji publiczne odtwarzanie.
- To z jakimi OZZ-ami powinny zostać zawarte umowy w związku z organizacją festiwalu, zależało będzie od zakresu eksploatacji utworów w ramach festiwalu:
- w przypadku publicznego wykonania dochodzi do eksploatacji objętej prawami autorskimi, a zatem organizator festiwalu powinien zawrzeć stosowną umowę ze Stowarzyszeniem Autorów ZAiKS, a w przypadku utworów audiowizualnych również z SFP;
W przypadku publicznego odtwarzania dochodzi do eksploatacji objętej a) prawami autorskimi,
b) prawami pokrewnymi do artystycznego wykonania,
a także c) prawami pokrewnymi do fonogramu/wideogramu.
- Zatem organizator festiwalu powinien zawrzeć stosowną umowę ze:
- Stowarzyszeniem Autorów ZAiKS (jako organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi), a w przypadku utworów audiowizualnych również z SFP;
- STOART (organizacją zbiorowego zarządzania prawami pokrewnymi do artystycznych wykonań).
STOART działa na polu eksploatacji publiczne odtwarzanie jako tzw. jeden inkasent wyłącznie uprawniony do zawierania umów w powyższym zakresie jak również do pobierania wynagrodzeń na rzecz wszystkich artystów wykonawców utworów muzycznych i słowno-muzycznych, także tych reprezentowanych przez inne OZZ działające na tym polu w tym zakresie, to jest SAWP, oraz na rzecz producentów fonogramów i wideogramów muzycznych reprezentowanych przez ZPAV.
Czy są możliwe negocjacje umów?
W uzasadnionych przypadkach możliwe są negocjacje umów ze Stowarzyszeniem Autorów ZAiKS, jak np. gdy festiwal jest organizowany na cele charytatywne i całość wpływów jest przeznaczana na taki cel.
Czy nadal tylko zarejestrowane tabele opłat OZZ mogą stanowić podstawę do obniżenia wynagrodzenia OZZ dla organizatorów wydarzeń?
Z uwagi na obowiązek równego traktowania użytkowników tabele wynagrodzeń stosowane przez Stowarzyszenie Autorów ZAiKS mają jednolite zastosowanie do wszystkich podmiotów korzystających z utworów reprezentowanych przez Stowarzyszenie. Nie ma możliwości indywidualnych negocjacji stawek. Ewentualne opusty wynikają z poszczególnych tabel wynagrodzeń dostępnych pod adresem: www.zaiks.org.pl/licencje/wynagrodzenia-autorskie.
Jakie są zniżki dla organizatorów non-profit, instytucji kultury, uczelni? Na jakiej podstawie można się o zniżki ubiegać?
Dla organizatorów należących do kategorii wskazanych powyżej zastosowanie będą miały przede wszystkim opusty dla podmiotów prowadzących działalność kulturalną w rozumieniu art.1 ust.1 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej. Dla takich instytucji wynagrodzenia autorskie ulegają obniżeniu o 15% pod warunkiem korzystania z utworów w zakresie prowadzonej przez dany podmiot działalności statutowej, jeżeli to korzystanie nie łączy się z osiąganiem bezpośrednich lub pośrednich korzyści majątkowych.
Aby uzyskać zniżkę, należy w ramach wniosku o wystawienie umowy licencyjnej, wskazać podstawę przysługiwania zniżki.
Czy, jeśli działa kilka OZZ w danym zakresie, to trzeba płacić wszystkim czy wystarczy jednej?
- Zgodnie ustawą z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi:
- w zakresie, w jakim na jednym polu eksploatacji działa więcej niż jedna OZZ reprezentująca tę samą kategorię uprawnionych (np. twórcy, artyści wykonawcy), umowę o korzystanie z użytkownikiem zawierają wszystkie te organizacje, działając wspólnie na podstawie zawartego między sobą porozumienia. Dlatego np. organizator festiwalu filmowego organizowanego w kinie (tzn. na polu eksploatacji wyświetlanie) zobowiązany jest do zawarcia jednej trójstronnej umowy ze Stowarzyszeniem Autorów ZAiKS oraz Stowarzyszeniem Filmowców Polskich;
- w zakresie pola eksploatacji publiczne odtwarzanie wynagrodzenie za korzystanie z praw pokrewnych do artystycznych wykonań i do fonogramów/wideogramów w związku z utworami muzycznymi i słowno-muzycznymi (obliczane w oparciu o zatwierdzoną zgodnie z ustawą tabelą wynagrodzeń) umowę zawiera jedna OZZ wyznaczona w drodze decyzji przez ministra właściwego ds. kultury i dziedzictwa narodowego. Jak wspomniano w odpowiedzi na Pyt. 2, organizacją tą obecnie jest STOART. Na tym polu nadal konieczne będzie jednak zawarcie odrębnej umowy z ZAiKS, jako OZZ reprezentującą autorskie prawa majątkowe do utworów muzycznych i słowno-muzycznych.
Czy należy zawierać umowę z OZZ gdy mam umowę z artystą lub gdy artysta (w tym jednocześnie autor) zgodził się wystąpić za darmo?
Tak. ZAiKS reprezentuje prawa autorów, a nie artystów wykonawców. Nawet jeśli wykonawca jest autorem wszystkich wykonywanych przez siebie utworów, zgodnie z zasadami panującymi w ZAiKS, nie może zrzec się należnego mu wynagrodzenia autorskiego, o ile powierzył swoje autorskie prawa majątkowe w zbiorowy zarząd ZAiKS.
Co obejmuje licencja OZZ i czego nie wolno mi robić (np. czy można transmitować wydarzenie online w ramach licencji, czy to trzeba specjalnie zgłosić)?
W ramach udzielonej przez ZAiKS umowy licencjobiorca uzyskuje niewyłączną zgodę na określone wykorzystanie utworu lub utworów na danym polu eksploatacji. Zgoda na korzystanie, tzn. licencja, powinna być udzielona na każde pole eksploatacji utworu.
Przykładowo licencja na publiczne wykonanie utworu podczas festiwalu muzycznego nie obejmuje automatycznie zgody na transmisję tego wydarzenia online. W tym zakresie organizator powinien dysponować odrębną zgodą i zapłacić odpowiednie wynagrodzenie autorskie wyliczone w oparciu o obowiązujące w ZAiKS tabele wynagrodzeń (dostępne spod adresem: www.zaiks.org.pl/licencje/wynagrodzenia-autorskie).
Dodać trzeba także, że licencjobiorca bierze na siebie również szereg zobowiązań sprawozdawczych mających na celu prawidłowe wyliczenie kwoty należnego wynagrodzenia autorskiego oraz prawidłowy podział zainkasowanego wynagrodzenia między uprawnionych.
Licencja nie dotyczy autorskich praw osobistych, ani korzystania z utworów w inny sposób niż wprost określony w umowie.
- Licencja nie obejmuje również:
- możliwości udzielania dalszych licencji (sublicencjonowania),
- zezwolenia na dokonywanie opracowań (w tym tłumaczeń) objętych licencją utworów ani łączenia bądź synchronizacji tych utworów z innymi utworami.
Warto pamiętać, że nieco innym zasadom podlega licencjonowanie utworów z zakresu tzw. „małych praw”, np. piosenka, oraz tzw. „wielkich praw” - te ostatnie obejmują utwory stanowiące duże formy będące zamkniętą całością tematyczną (np. opery, musicale, balet, utwory dramatyczne).
Jakie są konsekwencje błędnego zgłoszenia utworów lub ich wykonawców/autorów? Czy ZAiKS weryfikuje zgłoszenia, „wyłapuje” ew. niezamierzone pomyłki?
Licencjobiorca ma obowiązek prawidłowego raportowania w zakresie prowadzonej przez siebie eksploatacji utworów reprezentowanych przez ZAiKS. Ma to na celu umożliwienie ZAiKS realizację ciążących na nim obowiązków ustawowych w zakresie poprawnego podziału zebranych wynagrodzeń autorskich.
Jeśli po dokonaniu podziału wynagrodzeń autorskich okaże się, że wykazy wykorzystanych przez licencjobiorcę utworów zawierały pominięcia lub zniekształcenia danych, które doprowadziły do podziału wynagrodzeń autorskich, który nie odpowiadał rzeczywistemu zakresowi korzystania z utworów, licencjobiorca zobowiązany będzie – na wezwanie ZAiKS-u – do zapłaty wynagrodzenia dla twórców, którzy nie otrzymali wynagrodzenia wskutek pominięcia lub zniekształcenia danych.
Co się dzieje z zapłaconym przez licencjobiorcę wynagrodzeniem dla twórców – jak dzielone są środki między twórców?
Podział wynagrodzeń autorskich (tzw. repartycja) podlega obowiązującemu w ZAiKS regulaminowi repartycji. Regulamin ten przewiduje różne zasady podziału wynagrodzeń dla różnych rodzajów eksploatacji.
Wyróżnia się dwie metody repartycji: repartycja kwotowa i repartycja punktowa. Przykładowo dla pola eksploatacji wykonanie publiczne stosuje się zasady repartycji kwotowej. W dużym uproszczeniu oznacza to, że wynagrodzenie zainkasowane za tego rodzaju eksploatację w czasie jednego wydarzenia, po potrąceniu kosztów prowadzonego przez ZAiKS zbiorowego zarządu, dzielone jest jeden do jednego na wszystkich reprezentowanych przez ZAiKS twórców, których utwory były wykonywane podczas występu na żywo.
Jakie mam gwarancje, że pieniądze trafiają do właściwych artystów?
Obowiązki prawidłowego podziału zainkasowanych wynagrodzeń wynikają z przepisów ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi; służą mu także zasady repartycji obowiązujące w OZZ. W procesie podziału niezmiernie ważne są informacje przekazane przez licencjobiorców, zwł. wykazy wykorzystanych utworów, o których była mowa wyżej.
- ZAiKS wypłaca wynagrodzenia wszystkim twórcom, których reprezentuje, czy to:
- na podstawie odpowiedniej umowy, tzn. autorom polskim i zagranicznym, którzy sami bądź przez swych następców prawnych lub na podstawie umów o reprezentacji z zagranicznymi OZZ zagranicznymi udzielili ZAiKS-owi prawa do prowadzenia na ich rzecz zbiorowego zarządu ich prawami autorskimi;
- na podstawie przepisów ustawowych, tzn. ZAiKS dla niektórych rodzajów eksploatacji reprezentuje również twórców niezrzeszonych (np. na polu eksploatacji nadawanie).
Czy OZZ audytuje rozliczenia (umowy z twórcami, artystami) i publikacje repertuaru wydarzenia?
ZAiKS ma prawo uzyskania informacji oraz przeprowadzenia audytu dokumentów mających znaczenie dla ustalenia zakresu i przedmiotu eksploatacji oraz wysokości wynagrodzenia z umowy. Uprawnienie to wynika zarówno z postanowień umowy licencyjnej zawieranej z licencjobiorcą np. organizatorem festiwalu, jak i z przepisów ustawowych, które pozwalają OZZ-om uzyskiwać odpowiednie informacje w oparciu o przepisy o tzw. roszczeniu informacyjnym. Wszystkie uzyskane przez ZAiKS w ramach audytu dokumenty i informacje traktowane są jako informacje poufne.
Dane kontaktowe dla podmiotów chcących uzyskać licencje lub informacje dotyczące działalności ZAiKS w odniesieniu do pól eksploatacji publiczne wykonanie (np. koncerty) i publiczne odtworzenie:
Zespół ds. licencjonowania „Północ” – Kierownik: Ireneusz Suchora
e-mail: polnoc@zaiks.org.pl
Biuro Sopot, tel. (58) 551 13 43
ul. Lipowa 12/1
81-750 Sopot
Biuro Szczecin, tel. (91) 489-02-65
Plac Stefana Batorego 5 lok. 1,
70-207 Szczecin
Właściwość terytorialna: województwa warmińsko-mazurskie, pomorskie, zachodnio-pomorskie
Zespół ds. licencjonowania „Centrum-Wschód” – Kierownik: Jamen Hosni
e-mail: centrum-wschod@zaiks.org.pl
Biuro Warszawa, tel. (22) 658 43 70,
ul. Nalewki 8
00-158 Warszawa
Biuro Białystok, tel. (85) 653 73 74,
Przejazd 2A lok. 304,
5-430 Białystok
Biuro Lublin, tel. (81) 532 94 39,
Czechowska 10 lok. 37,
20-072 Lublin
Właściwość terytorialna: województwa podlaskie, mazowieckie, lubelskie
Zespół ds. licencjonowania „Centrum-Zachód” – Kierownik: Piotr Basgier
e-mail: centrum-zachod@zaiks.org.pl
Biuro Poznań, tel. (61) 852 93 37
Za Groblą 3/4 m. 2,
61-860 Poznań
Biuro Bydgoszcz, tel. (52) 322 15 26
Zamoyskiego 11 lok. 2,
85-063 Bydgoszcz
Biuro Łódź, tel. (42) 678 54 56
Narutowicza 90 lok. 1,
90-139 Łódź
Właściwość terytorialna: województwa kujawsko-pomorskie, wielkopolskie, łódzkie
Zespół ds. licencjonowania „Południowy-Zachód” – Kierownik: Magdalena Więtczak
e-mail: poludniowyzachod@zaiks.org.pl
Biuro Wrocław, tel. (71) 343 75 35
al. Kasztanowa 2 A
53-125 Wrocław
Właściwość terytorialna: województwa lubuskie, dolnośląskie, opolskie
Zespół ds. licencjonowania „Południe” – Kierownik: Dorota Obora
e-mail: poludnie@zaiks.org.pl
Biuro Kraków, tel. (12) 423 06 49
Plac Na Groblach 21
31-101 Kraków
Biuro Katowice, tel. (32) 258 98 37
Piotra Skargi 4 lok. 6,
40-091 Katowice
Biuro Kielce, tel. (41) 347 93 10
Paderewskiego 4A lok. 6,
25-017 Kielce
Właściwość terytorialna: województwa śląskie, małopolskie, świętokrzyskie, podkarpackie
